Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, vấn đề bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu ngày càng được quan tâm. Ngày 25/5, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ nhằm xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch, trách nhiệm và bền vững.

Theo Bộ KH&CN hướng dẫn được xây dựng như một tài liệu khung mang tính định hướng làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí nghiên cứu khoa học, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai phù hợp với đặc thù của từng đơn vị.

Hướng dẫn tập trung vào các quy tắc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong toàn bộ quá trình nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; đồng thời quy định các biện pháp phòng ngừa vi phạm và trách nhiệm của các chủ thể liên quan như nhà khoa học, tổ chức chủ trì nhiệm vụ, hội đồng đánh giá, chuyên gia phản biện và cơ quan tài trợ.

Trong đó, các nguyên tắc liêm chính khoa học nhấn mạnh tính trung thực, khách quan và minh bạch trong đề xuất, thực hiện, công bố và ứng dụng kết quả nghiên cứu; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và ghi nhận đầy đủ đóng góp của các tổ chức, cá nhân tham gia nghiên cứu. Hướng dẫn cũng đề cao trách nhiệm lưu trữ dữ liệu và giải trình khoa học.

Đối với đạo đức nghề nghiệp, các quy tắc tập trung vào việc bảo vệ quyền con người, quyền riêng tư và lợi ích của đối tượng nghiên cứu; yêu cầu công khai xung đột lợi ích và không sử dụng tài nguyên nghiên cứu vào mục đích cá nhân.

Đáng chú ý, hướng dẫn đưa ra 12 nhóm nội dung trọng tâm về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, bao phủ toàn bộ hoạt động nghiên cứu từ đề xuất nhiệm vụ, thực hiện nghiên cứu, công bố khoa học, xác lập quyền sở hữu trí tuệ, phản biện đánh giá khoa học cho đến hợp tác quốc tế và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu.

Trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong hoạt động nghiên cứu, việc đưa nội dung “liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp khi sử dụng trí tuệ nhân tạo” vào hướng dẫn được xem là bước đi quan trọng nhằm bảo đảm việc sử dụng công nghệ mới đúng chuẩn mực học thuật và trách nhiệm khoa học.

Bên cạnh các quy tắc định hướng, hướng dẫn cũng quy định rõ các biện pháp phòng ngừa vi phạm như lưu trữ hồ sơ nghiên cứu, khai báo xung đột lợi ích và xây dựng quy trình tiếp nhận, xác minh, xử lý thông tin vi phạm liêm chính khoa học. Đồng thời, trách nhiệm của từng chủ thể tham gia hoạt động nghiên cứu cũng được phân định cụ thể.

Một điểm đáng chú ý khác là quy định bảo vệ người cung cấp thông tin về dấu hiệu vi phạm và bảo mật thông tin trong quá trình xem xét, xác minh vụ việc khi chưa có kết luận chính thức. Điều này nhằm bảo đảm tính khách quan, công bằng và tránh ảnh hưởng tiêu cực tới cá nhân liên quan.

Theo quy định tại Nghị định số 262/2025/NĐ-CP trong quá trình xác minh vi phạm, cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học công nghệ phải bảo đảm quyền được giải trình, quyền được biết và quyền khiếu nại của cá nhân bị cáo buộc vi phạm. Đồng thời, không được coi một cá nhân là vi phạm nếu chưa có bằng chứng rõ ràng và kết luận chính thức từ cơ quan có thẩm quyền.

Hướng dẫn cũng nêu rõ các mức độ xử lý vi phạm tùy theo tính chất, hậu quả và mức độ cố ý hay vô ý của hành vi. Các hình thức xử lý có thể bao gồm nhắc nhở, cảnh cáo bằng văn bản, yêu cầu cải chính hoặc xin lỗi công khai, dừng tham gia nhiệm vụ khoa học công nghệ, thu hồi bài báo khoa học, hoàn trả kinh phí nghiên cứu hoặc thu hồi các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm.

Ngoài ra, các thông tin vi phạm sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia theo quy định của pháp luật hiện hành.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, việc Bộ KH&CN ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học là bước đi cần thiết trong bối cảnh hoạt động nghiên cứu và công bố khoa học tại Việt Nam ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng. Hướng dẫn không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn thúc đẩy xây dựng văn hóa khoa học minh bạch, trách nhiệm và chuẩn mực hơn trong cộng đồng nghiên cứu.

Việc xây dựng hệ thống quy tắc liêm chính khoa học đồng bộ cũng được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng quan trọng để phát triển hệ sinh thái khoa học công nghệ hiện đại, nâng cao uy tín học thuật của Việt Nam và thúc đẩy đổi mới sáng tạo bền vững trong thời gian tới.

Nguồn: Tổng hợp