Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở thành công nghệ cốt lõi tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Từ sản xuất công nghiệp, y tế, tài chính, logistics cho đến giáo dục, AI đang thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo. Chính vì vậy, việc chuẩn bị nguồn nhân lực có tư duy công nghệ, khả năng thích ứng và năng lực đổi mới sáng tạo từ sớm đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Theo nhận định của nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân, giáo dục STEM hiện nay chính là nền tảng quan trọng để từng bước đưa AI vào trường học phổ thông. Phát biểu tại vòng chung kết cuộc thi Green STEM 2026 diễn ra ngày 24/5, ông cho rằng học sinh Việt Nam đã bắt đầu được tiếp cận những kiến thức cơ bản về STEM và đây là tiền đề quan trọng để hình thành năng lực công nghệ số cũng như hiểu biết ban đầu về trí tuệ nhân tạo.

Ông Nguyễn Quân nhấn mạnh rằng việc đưa AI vào trường học không chỉ nhằm giúp học sinh tiếp cận công nghệ hiện đại mà còn tạo nền tảng để các em có thể tiếp tục học tập ở trình độ cao hơn hoặc tham gia thị trường lao động trong tương lai với những kỹ năng cần thiết của thời đại số.

STEM – Không chỉ là robot và lập trình

STEM là viết tắt của bốn lĩnh vực gồm Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Mathematics (Toán học). Đây là mô hình giáo dục tích hợp liên môn, chú trọng việc giúp học sinh vận dụng kiến thức lý thuyết để giải quyết các vấn đề thực tiễn thông qua tư duy sáng tạo, nghiên cứu và trải nghiệm thực tế.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia giáo dục, hiện nay không ít nơi vẫn đang hiểu chưa đầy đủ về STEM. Nhiều phụ huynh và học sinh cho rằng STEM chỉ đơn thuần là học lập trình hoặc lắp ráp robot. Trong khi đó, cốt lõi của giáo dục STEM lại nằm ở việc hình thành tư duy khoa học, khả năng đặt câu hỏi, phân tích vấn đề, sáng tạo giải pháp và làm việc nhóm.

Trong thời đại AI phát triển nhanh chóng, những kỹ năng này trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. AI có thể hỗ trợ con người xử lý dữ liệu, tự động hóa công việc và nâng cao năng suất lao động, nhưng chính tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và kỹ năng thích ứng mới là những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực tương lai.

Giáo dục STEM vì thế không chỉ hướng học sinh đến việc sử dụng công nghệ mà còn giúp các em hiểu cách công nghệ được tạo ra, vận hành và ứng dụng trong thực tế. Đây chính là nền móng quan trọng để học sinh có thể tiếp cận AI một cách chủ động thay vì chỉ trở thành người sử dụng thụ động.

Green STEM 2026 – Sân chơi thúc đẩy tư duy đổi mới sáng tạo

Một trong những hoạt động nổi bật thúc đẩy giáo dục STEM hiện nay là cuộc thi Green STEM 2026 do Viện Khoa học Giáo dục và Phát triển Kỹ năng trực thuộc Hiệp hội các trường Đại học, Cao đẳng Việt Nam tổ chức.

Cuộc thi được xây dựng với mục tiêu thúc đẩy tư duy khoa học, khả năng sáng tạo và kỹ năng công nghệ cho học sinh phổ thông thông qua mô hình học tập trải nghiệm. Thay vì học lý thuyết khô khan, học sinh được trực tiếp quan sát, đặt câu hỏi, thử nghiệm, cải tiến và hoàn thiện giải pháp để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Các nội dung thi tại Green STEM 2026 kết hợp nhiều lĩnh vực như khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để giải quyết những bài toán liên quan đến môi trường, năng lượng xanh, công nghệ sạch và phát triển bền vững. Đây đều là những chủ đề mang tính thời sự, gắn liền với các thách thức lớn của xã hội hiện đại.

Điểm đặc biệt của Green STEM 2026 là cuộc thi không áp đặt học sinh vào một khuôn mẫu duy nhất. Ban tổ chức xây dựng nhiều bảng thi với các hướng tiếp cận khác nhau nhằm tạo điều kiện để học sinh phát huy thế mạnh cá nhân.

Có những học sinh nổi bật ở khả năng cơ khí và nguyên lý vận hành máy móc, trong khi nhiều em khác lại có tư duy mạnh về khoa học dữ liệu, lập trình, điều khiển hoặc thiết kế giải pháp. Chính sự đa dạng này phản ánh đúng tinh thần của giáo dục STEM hiện đại – nơi mọi học sinh đều có cơ hội phát triển năng lực riêng của mình.

Không chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng, ban giám khảo còn chú trọng quá trình tư duy, khả năng hợp tác, kỹ năng cải tiến giải pháp và tinh thần sáng tạo của học sinh. Điều này giúp STEM trở thành môi trường học tập thực chất thay vì chỉ là cuộc thi kỹ thuật đơn thuần.

Lan tỏa tinh thần học tập công nghệ trong học sinh phổ thông

Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Thành vòng chung kết Green STEM năm nay có sự tham gia của 33 đội thi đến từ 19 trường học tại Hà Nội, TP HCM, Hưng Yên và Vĩnh Phúc.

Tại bảng B1 – Green Science, giải nhất được trao cho các trường Tiểu học Tiên Dương A, Nam Thành Công và Nguyễn Siêu. Trong khi đó, ở bảng C1 – Green Robot, các trường Tiểu học Thái Thịnh, Phan Đình Giót và Trâu Quỳ đã xuất sắc giành giải cao nhất.

Ngoài ra, nhiều giải nhì và giải ba cũng được trao cho các đội thi có ý tưởng sáng tạo và giải pháp nổi bật. Những đội đạt thành tích tốt sẽ tiếp tục được bồi dưỡng và đề cử tham gia World GreenMech Contest – sân chơi STEM quốc tế dành cho học sinh đến từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trong khu vực.

Thông qua các hoạt động như Green STEM, học sinh không chỉ được tiếp cận công nghệ mà còn được rèn luyện tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm và khả năng thích ứng với các vấn đề thực tiễn. Đây là những kỹ năng rất quan trọng trong thời đại AI và chuyển đổi số.

AI sẽ thay đổi giáo dục như thế nào?

Sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra nhiều thay đổi lớn đối với giáo dục toàn cầu. Trí tuệ nhân tạo không chỉ là một môn học mới mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ học tập, cá nhân hóa nội dung giảng dạy và nâng cao hiệu quả đào tạo.

Trong tương lai, học sinh có thể học cùng các trợ lý AI, sử dụng công nghệ để mô phỏng thí nghiệm khoa học, phân tích dữ liệu hoặc phát triển các dự án sáng tạo. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả AI, học sinh cần có nền tảng tư duy khoa học và kỹ năng công nghệ từ sớm.

Đó cũng là lý do giáo dục STEM được xem là bước đệm quan trọng để đưa AI vào trường học. STEM giúp học sinh hiểu nguyên lý vận hành của công nghệ, biết cách khai thác dữ liệu, phân tích thông tin và giải quyết vấn đề một cách logic.

Nếu chỉ tiếp cận AI như một công cụ sử dụng đơn thuần, học sinh có thể phụ thuộc vào công nghệ mà thiếu khả năng sáng tạo và tư duy độc lập. Ngược lại, khi có nền tảng STEM vững chắc, các em sẽ có khả năng làm chủ công nghệ và thậm chí tham gia phát triển các giải pháp AI trong tương lai.

Nhu cầu nguồn nhân lực STEM ngày càng tăng

Trong những năm gần đây, xu hướng đầu tư cho STEM và kỹ năng số đang gia tăng mạnh mẽ không chỉ tại Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Nhiều doanh nghiệp công nghệ, tổ chức giáo dục và tập đoàn lớn đang tích cực đầu tư vào đào tạo nhân lực trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, năm 2024 cả nước có hơn 218.000 sinh viên tuyển mới thuộc các ngành STEM, chiếm khoảng 36% tổng số sinh viên tuyển sinh trên toàn quốc. Quy mô đào tạo STEM tăng hơn 10% so với năm trước đó, cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của người học đối với các lĩnh vực công nghệ và kỹ thuật.

Xu hướng này phản ánh nhu cầu thực tế của thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số và AI đang phát triển mạnh mẽ. Trong tương lai, nhiều ngành nghề sẽ đòi hỏi người lao động phải có khả năng sử dụng công nghệ, tư duy phân tích dữ liệu và thích ứng với môi trường làm việc số hóa.

Các chuyên gia cho rằng việc phát triển giáo dục STEM ngay từ bậc phổ thông sẽ giúp Việt Nam chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, robot, tự động hóa và công nghệ xanh.

Cần chiến lược dài hạn để phát triển STEM và AI trong giáo dục

Mặc dù giáo dục STEM tại Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực, song vẫn còn không ít thách thức như thiếu giáo viên chuyên môn, chênh lệch điều kiện tiếp cận giữa các địa phương và hạn chế về cơ sở vật chất.

Nhiều trường học hiện vẫn chưa có đủ phòng thí nghiệm, thiết bị thực hành hoặc môi trường học tập sáng tạo để triển khai STEM một cách hiệu quả. Bên cạnh đó, việc đào tạo giáo viên STEM cũng cần được đầu tư bài bản hơn nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong thời đại số.

Để AI thực sự được đưa vào trường học một cách hiệu quả, các chuyên gia cho rằng cần có chiến lược tổng thể từ chương trình đào tạo, hạ tầng công nghệ đến đội ngũ giáo viên. Quan trọng hơn, giáo dục AI không nên chỉ tập trung vào kỹ năng sử dụng công cụ mà cần giúp học sinh hiểu về đạo đức công nghệ, tư duy phản biện và trách nhiệm khi sử dụng AI.

Việc kết hợp STEM với AI trong giáo dục sẽ góp phần hình thành thế hệ công dân số có khả năng sáng tạo, thích ứng và làm chủ công nghệ trong tương lai. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế tri thức toàn cầu.

Trong kỷ nguyên số, STEM không chỉ là phương pháp giáo dục mà còn là chìa khóa để mở cánh cửa bước vào thế giới công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Những hoạt động như Green STEM 2026 cho thấy giáo dục Việt Nam đang từng bước chuyển mình để bắt kịp xu thế toàn cầu, tạo nền móng cho một thế hệ trẻ năng động, sáng tạo và sẵn sàng chinh phục tương lai công nghệ.

Nguồn: Tổng hợp